تبلیغات
حـسن زیرکـــ
استاد "حسن زیرك" به سال 1300 در شهر بوكان استان آذربایجان غربی
چشم به جهان گشود. در سن 5 سالگی از مهر پدر محروم گشت. بدبختی،
تلخی و سختیهای فراوانی چشید. زندگی را با درد و رنج گذراند و عمری
را در شهرهای كردنشین ایران و عراق سپری كرد. مدت زیادی در بخش
كردی رادیو بغداد همكاری كرد. از سال 1337 كه بخش رادیو كردی ایران
در تهران برای اولین بار افتتاح شد همكاری خود را با این مركز آغاز
نمود.
حسن زیرك گرچه به خاطر شرایط سخت زندگی از نعمت درس و تحصیل
بیبهره ماند، ولی استعداد كمنظیری در سرودن شعر و آهنگسازی كردی
داشت. این استعداد به همراه صدای منحصر به فرد، سبب گردید كه خالق
آثار مانا و ماندگاری در عرصه موسیقی كرد باشد و ترانههایش در سرتاسر
شهرهای کردنشین محبوبیت یابد، به شكلی كه همچنان صدای او در جای
جای مناطق كردنشین و در كوچهها و خیابانها و در خانهها و مغازهها
طنینانداز می باشد.
مقبره حسن زیرک
مقبره حسن زیرک
حسن زیرك كه در رادیو كردی تهران فعالیت داشت با خانم میدیا زندی
گوینده بخش كردی ازدواج كرد كه حاصل آن ازدواج دو دختر به نامهای
مهتاب (آرزو) و مهناز (ساكار) بود كه چند ترانه را برای فرزندانش
اجرا كرده است. زندگی حسن زیرك همیشه با كوچ و آوارگی همراه بود.
یكی از شهرهایی كه در آن مدت زیادی اقامت داشت كرمانشاه بوده که
همكاری او در این شهر با هنرمندان برجسته كرمانشاهی همچون استاد
مجتبی میرزاده، محمد عبدالصمدی، اكبر ایزدی و بهمن پولكی سبب خلق
آثار زیبایی شد.
سالهای پایانی زندگی زیرك در تلخی و ناكامی گذشت. او در این سالها
دیگر آن بلبل خوشخوانی نبود كه از بامداد تا شامگاه نغمهخوانی كند.
در منطقه بوكان قهوهخانه ای دایر كرد و در میان مردمی كه دوستشان
داشت و دوستش داشتند آخرین نفسهایش را در رنج و بیماری كشید تا
سرانجام در چهارم تیرماه 1351 در بیمارستان شهر بوكان به علت
بیماریی لاعلاج چشم از جهان فروبست و بر فراز كوه نالهشكن كه از
كوههای معروف و زیبای آن منطقه است به خاك سپرده شد.
استاد شهرام ناظری هنرمند بلند آوازه موسیقی سنتی ایران در خصوص
صدای حسن زیرك چنین اظهار داشت: "در خصوص مرحوم حسن زیرك، در
مجموع فقط میتوانم بگویم كه یك انسان نابغه به معنای واقعی
بود، یعنی در همان لحظه كه وارد اركستر رادیو میشد و به اتاق ضبط
میرفت؛ بداهتا شعر میسرود، آهنگ میساخت و آن را میخواند كه تا
كنون چنین موردی در موسیقی سابقه نداشته است".
مقبره حسن زیرک مقبره حسن زیرک نماهایی از مقبره حسن زیرک
سركار خانم میدیا زندی همسر حسن زیرك در كتاب "چریكه كردستان" در
خصوص این هنرمند مینویسد: "حسن زیرك بزرگمردی است كه در هر كجا
كردی وجود داشته باشد و در هر كشور كردنشین همانند ستارهیی درخشان
میفروزد و آوای ملكوتیاش دل هر دلداری را به جنب و جوش در می
آورد. میتوان گفت هر كجا كرد باشد حسن زیرك نیز هست، چرا كه در
خانه هر كردی، آوا و آوازهای او وجود دارد و همه روزه آوای لذتبخش
این نابغه بزرگ به گوش میرسد و هیچگاه باور نخواهیم كرد كه حسن
زیرك مرده باشد. اكنون كه حدود 30 سال از درگذشت او میگذرد هنوز وی
در خانه هر كردی حضور دارد".
رفتار دولت وقت با حسن زیرك او را دچار مشكل فراوانی كرد، به ویژه
وقتی كه دكتر شیخ عابد سراجالدینی رییس وقت برنامههای كردی رادیو
تهران بود به او اجازه كار نداد و این كار چنان تاثیر منفی بر دل
لطیف حسن گذاشت كه دیگر هیچ وقت به رادیو برنگشت و با دلی شكسته
باروبند خود را به سوی بغداد پیچید.
هنگامی كه به بغداد رسید در آنجا نیز او را دچار مشكل كردند، او را
گرفته و روانه زندان كردند. پس از رهایی از بغداد مجددا به تهران
برگشت، در تهران نیز ساواك او را گرفت و شكنجه داد كه جریان
شكنجهاش در ساواك را خودش در نوار گفته كه صدای او هنوز به یادگار
مانده است و این رویدادها نشان دهنده این است كه حسن زیرك نه در
ایران و نه در عراق روی خوشی و راحتی و آزادی را ندید.
همسر مرحوم حسن زیرك كه خودش گوینده بخش كردی رادیو تهران قدیم است در ادامه مینویسد: "حسن زیرك نزدیك به هزار ترانه در تهران و كرمانشاه اجرا كرده بود و بخاطر همین ترانههای او بود كه روزانه نزدیك به دو هزار نامه نوشته میشد و حتی درون نامه پول قرار میدادند تا ترانه مورد درخواست آنان پخش شود و در كل، برنامههای كردی رادیو تهران و كرمانشاه بخاطر صدای دلنشین حسن زیرك مورد توجه همه قرار گرفته بود. آن موقع هر روز دو بار برنامه (ما و شنوندگان) پخش میشد و حسن زیرك با صدای رسا و لذتبخش خود باعث معروفیت و كیفیت و شكوفایی برنامههای كردی در تهران و كرمانشاه شده بود و سیل نامههای طرفداران ترانههای او هر روز به رادیو جاری بود. اما پس از این همه خدمت، حسن زیرك را دیگر به رادیو راه ندادند و او را از یاد بردند. درحالی كه در 28 مرداد 1341 كه برد ایستگاه رادیوی كرمانشاه به صد كیلو وات رسیده بود صدای حسن زیرك به همه شهرها و روستاهای كردنشین میرسید". فاروق صفیزاده بورهكهیی ، از محققان ارزشمند در خصوص حسن زیرك می نویسد: "حسن زیرك بیش از هزار و پانصد ترانه ساخته است و همه آهنگهای ترانهها و بیشتر سرودههای آن را خود میساخته و میسروده است. از آهنگهای این هنرمند بزرگ بیشتر ترانهسرایان امروز فارس و كرد و بیگانه و ترك نیز سود جستهاند و امروز هر آهنگی كه پدید میآید نشانی از آهنگهای این هنرمند را در خود نهفته دارد. هنگامی كه به آهنگهای او گوش فرا میدهی، زندگی را با همه آزارها و مویهها و رنجهایش درمییابی. بر همین پایه آهنگهای حسن زیرك نشانه زندگی هر كرد آریایی رنجكشیده را در خود نهفته دارد". استاد مجتبی میرزاده نوازنده ویولون و موسیقیدان برجسته كه در تمامی آثار مرحوم حسن زیرك در دهه 1340 در اركستر رادیو كرمانشاه نوازندگی و تنظیم آهنگهای او را به عهده داشته در مورد این هنرمند فقید در گفتوگو با راقم این سطور چنین اظهار داشت: "حسن زیرك با اینكه مطلقا سواد نداشت اما اشعار اغلب آثارش را به صورت بداهه و در آن لحظه كه میخواند میسرود و از حافظهیی بسیار قوی در حفظ شعر و آهنگ و مقامهای كردی برخوردار بود. باید گفت كه حسن زیرك هیچگاه در موسیقی كرد تكرار نخواهد شد چرا كه ماندگارترین و زیباترین نغمات كردی را خلق كرد و اینك نهتنها در ایران حتی در میان كردهای عراق، سوئد و سایر نقاط جهان آثار و نام و یاد او از مقام و منزلت والایی برخوردار است".
سركار خانم مهناز زیرك (ساكار) دختر مرحوم حسن زیرك، در یادداشتی درخصوص رفتن او به مزار پدرش با احساسی پرشور می نویسد: "پس از درگذشت پدرم، به دلیل كارمند بودن مادرم، وی مرتب مجبور بود سركار باشد و لذا ما نتوانسته بودیم از تهران به زادگاهمان كردستان برویم و مادرم نیز چون احساس مسوولیت میكرد حاضر نبود ما را به تنهایی به كردستان بفرستد. از همان دم نخست كه قرار شد برای دلجویی عزیزی از دسترفته برویم تصمیم گرفتم حتما به زیارت آرامگاه پدرم نیز بروم و هر آنچه سالهاست در سینه پنهان كرده ام بازگویم و عقده دل را بگشایم.
بعد از رسیدن به شهر كوچك و زیبای مهاباد و دلجویی و تسلیت به خانوادهیی، صبح روز بعد به سوی بوكان رهسپار شدیم و یكی از همشهریان كرد قرار شد ما را به مقصد برساند و هنگامی كه راننده مقصد ما را دانست و فهمید كه فرزندی پس از سال ها دوری به دیدار پدر میرود پدری كه امروز یكی از افتخارات فرهنگ و هنر كرد است بینهایت در حق ما لطف كرد به گونه ای كه حتی حاضر نشد پول حقالزحمه خود را بگیرد.
آری به دیدار گوری سرد میرفتم كه سالها بود كسی در آنجا خفته بود كسی كه در سراسر زندگیاش مالامال از درد وآزار بود. از هنگامی كه وارد شهر شدم كوه نالهشكن كه آرامگاه پدر در آنجا قرار دارد خود را زیباتر از همیشه نمایانده بود و از دور با كوه ناله شكن نجواهایم را آغاز كردم، تو گویی پدر بود كه در برابرم ایستاده بود و به سخنانم گوش می كرد و میشنید كه میگفتم: كجایی پدر!؟ ما و مادر تنهاییم، تنها به تو، به تو احتیاج داریم... چشمهایم را بستم و یك لحظه در عالم خیال خودم را در آغوش پدر دیدم اگرچه خیالی بیش نبود.اما لذتی وصفناپذر داشت، لذتی كه هنوز مستی آن از سرم بیرون نرفته است". استاد اكبر ایزدی از نوازندگان پیشكسوت كه در اكثر اركسترها به خوانندگی حسن زیرك، نوازندگی سنتور را به عهده داشته است در مورد او میگوید: "حسن زیرك اعجوبه بداههخوانی كردی و هم در شاعری و آهنگسازی بسیار توانا بود و حتی اشعار برنامه را خودش میسرود. هیچگاه در صدایش ضعفی مشاهده نكردم و اصولا در خواندن و ساخت ترانه ها كردی از نوادر دوران و از برجستگان موسیقی كردی بود".
دكتر محمد صدیق مفتیزاده كه مقدمهای بر كتاب "چریكه كردستان" مرحوم حسن زیرك نوشته، شعری در وصف این هنرمند با گویش كردی سروده كه اینك بر سنگ مزار او حك شده است كه برگردان به فارسی آن چنین است:"زیرك! در راه هنر زحمت بسیار كشیدی، زندگیات را در راستای هنر فدا كردی، در زندگی حتی لحظهیی آرام نداشتی، رنج فراوان كشیدی و بسیار مورد ستم قرار گرفتی، روزگارت حتی یك دم بدون غم نگذشت كه چه در مقام هنر، بر بالاترین چكاد قرار داشتی".
مرحوم حسن زیرك در رادیو تهران آثاری به ثبت و ضبط رسانید كه اغلب با ساز اساتیدی همچون پرویز یاحقی، حسن كسایی، جلیل شهناز، جهانگیر ملك، احمد عبادی و به سرپرستی زندهیاد مشیر همایون شهردار همراه بود. در خصوص شخصیت هنری حسن زیرك، نظر استاد بیژن كامكار خواننده و نوازنده برتر كشورمان را نیز جویا شدیم كه ایشان هم با اعلام این مطلب كه علاقه زیادی به صدای مرحوم حسن زیرك دارد گفت: "حسن زیرك یكی از برجستگان موسیقی كرد به شمار می آید و خیلی از آهنگهای كردی یا فارسی كه الان به اجرا در میآید الهام گرفته از آثار آن هنرمند است. شهرت و محبوبیت حسن زیرك فقط محدود به مرزهای ایران نیست بلكه در كشورهای اروپایی و تمام نقاط كردنشین جهان امتداد دارد". چندی پیش رییس شورای اسلامی شهر بوكان در گفتوگو با نشریه سیروان (یكی از نشریات محلی استان كردستان) اعلام كرد كه عملیات اجرایی احداث مجتمع توریستی حسن زیرك و همچنین ایجاد خیابان 12 متری به نام وی تا محل آرامگاهش آغاز میشود كه اگر اینچنین باشد باید به مسوولان مربوطه و ذیصلاح منطقه بوكان دستمریزاد گفت. چند سال قبل فیلمی از زندگانی حسن زیرك در شهر سلیمانیه عراق ساخته و تا چند ماه بر پرده سینماهای شهرهای كردستان عراق اكران شد كه در این فیلم گوشه هایی از سختی و مشقتهای این هنرمند اصیل و ارزشمند را در ایران و عراق به نمایش گذاشته بود.
::: زندگی نامه یگانه خواننده نامی کرد :::
بوکان مقبره حسن زیرك :خواننده مشهور و خوش صدای کرد زبان
مقبره حسن زیرک مقبره حسن زیرک نماهایی از مقبره حسن زیرک
همسر مرحوم حسن زیرك كه خودش گوینده بخش كردی رادیو تهران قدیم است در ادامه مینویسد: "حسن زیرك نزدیك به هزار ترانه در تهران و كرمانشاه اجرا كرده بود و بخاطر همین ترانههای او بود كه روزانه نزدیك به دو هزار نامه نوشته میشد و حتی درون نامه پول قرار میدادند تا ترانه مورد درخواست آنان پخش شود و در كل، برنامههای كردی رادیو تهران و كرمانشاه بخاطر صدای دلنشین حسن زیرك مورد توجه همه قرار گرفته بود. آن موقع هر روز دو بار برنامه (ما و شنوندگان) پخش میشد و حسن زیرك با صدای رسا و لذتبخش خود باعث معروفیت و كیفیت و شكوفایی برنامههای كردی در تهران و كرمانشاه شده بود و سیل نامههای طرفداران ترانههای او هر روز به رادیو جاری بود. اما پس از این همه خدمت، حسن زیرك را دیگر به رادیو راه ندادند و او را از یاد بردند. درحالی كه در 28 مرداد 1341 كه برد ایستگاه رادیوی كرمانشاه به صد كیلو وات رسیده بود صدای حسن زیرك به همه شهرها و روستاهای كردنشین میرسید". فاروق صفیزاده بورهكهیی ، از محققان ارزشمند در خصوص حسن زیرك می نویسد: "حسن زیرك بیش از هزار و پانصد ترانه ساخته است و همه آهنگهای ترانهها و بیشتر سرودههای آن را خود میساخته و میسروده است. از آهنگهای این هنرمند بزرگ بیشتر ترانهسرایان امروز فارس و كرد و بیگانه و ترك نیز سود جستهاند و امروز هر آهنگی كه پدید میآید نشانی از آهنگهای این هنرمند را در خود نهفته دارد. هنگامی كه به آهنگهای او گوش فرا میدهی، زندگی را با همه آزارها و مویهها و رنجهایش درمییابی. بر همین پایه آهنگهای حسن زیرك نشانه زندگی هر كرد آریایی رنجكشیده را در خود نهفته دارد". استاد مجتبی میرزاده نوازنده ویولون و موسیقیدان برجسته كه در تمامی آثار مرحوم حسن زیرك در دهه 1340 در اركستر رادیو كرمانشاه نوازندگی و تنظیم آهنگهای او را به عهده داشته در مورد این هنرمند فقید در گفتوگو با راقم این سطور چنین اظهار داشت: "حسن زیرك با اینكه مطلقا سواد نداشت اما اشعار اغلب آثارش را به صورت بداهه و در آن لحظه كه میخواند میسرود و از حافظهیی بسیار قوی در حفظ شعر و آهنگ و مقامهای كردی برخوردار بود. باید گفت كه حسن زیرك هیچگاه در موسیقی كرد تكرار نخواهد شد چرا كه ماندگارترین و زیباترین نغمات كردی را خلق كرد و اینك نهتنها در ایران حتی در میان كردهای عراق، سوئد و سایر نقاط جهان آثار و نام و یاد او از مقام و منزلت والایی برخوردار است".
سركار خانم مهناز زیرك (ساكار) دختر مرحوم حسن زیرك، در یادداشتی درخصوص رفتن او به مزار پدرش با احساسی پرشور می نویسد: "پس از درگذشت پدرم، به دلیل كارمند بودن مادرم، وی مرتب مجبور بود سركار باشد و لذا ما نتوانسته بودیم از تهران به زادگاهمان كردستان برویم و مادرم نیز چون احساس مسوولیت میكرد حاضر نبود ما را به تنهایی به كردستان بفرستد. از همان دم نخست كه قرار شد برای دلجویی عزیزی از دسترفته برویم تصمیم گرفتم حتما به زیارت آرامگاه پدرم نیز بروم و هر آنچه سالهاست در سینه پنهان كرده ام بازگویم و عقده دل را بگشایم.
بعد از رسیدن به شهر كوچك و زیبای مهاباد و دلجویی و تسلیت به خانوادهیی، صبح روز بعد به سوی بوكان رهسپار شدیم و یكی از همشهریان كرد قرار شد ما را به مقصد برساند و هنگامی كه راننده مقصد ما را دانست و فهمید كه فرزندی پس از سال ها دوری به دیدار پدر میرود پدری كه امروز یكی از افتخارات فرهنگ و هنر كرد است بینهایت در حق ما لطف كرد به گونه ای كه حتی حاضر نشد پول حقالزحمه خود را بگیرد.
آری به دیدار گوری سرد میرفتم كه سالها بود كسی در آنجا خفته بود كسی كه در سراسر زندگیاش مالامال از درد وآزار بود. از هنگامی كه وارد شهر شدم كوه نالهشكن كه آرامگاه پدر در آنجا قرار دارد خود را زیباتر از همیشه نمایانده بود و از دور با كوه ناله شكن نجواهایم را آغاز كردم، تو گویی پدر بود كه در برابرم ایستاده بود و به سخنانم گوش می كرد و میشنید كه میگفتم: كجایی پدر!؟ ما و مادر تنهاییم، تنها به تو، به تو احتیاج داریم... چشمهایم را بستم و یك لحظه در عالم خیال خودم را در آغوش پدر دیدم اگرچه خیالی بیش نبود.اما لذتی وصفناپذر داشت، لذتی كه هنوز مستی آن از سرم بیرون نرفته است". استاد اكبر ایزدی از نوازندگان پیشكسوت كه در اكثر اركسترها به خوانندگی حسن زیرك، نوازندگی سنتور را به عهده داشته است در مورد او میگوید: "حسن زیرك اعجوبه بداههخوانی كردی و هم در شاعری و آهنگسازی بسیار توانا بود و حتی اشعار برنامه را خودش میسرود. هیچگاه در صدایش ضعفی مشاهده نكردم و اصولا در خواندن و ساخت ترانه ها كردی از نوادر دوران و از برجستگان موسیقی كردی بود".
دكتر محمد صدیق مفتیزاده كه مقدمهای بر كتاب "چریكه كردستان" مرحوم حسن زیرك نوشته، شعری در وصف این هنرمند با گویش كردی سروده كه اینك بر سنگ مزار او حك شده است كه برگردان به فارسی آن چنین است:"زیرك! در راه هنر زحمت بسیار كشیدی، زندگیات را در راستای هنر فدا كردی، در زندگی حتی لحظهیی آرام نداشتی، رنج فراوان كشیدی و بسیار مورد ستم قرار گرفتی، روزگارت حتی یك دم بدون غم نگذشت كه چه در مقام هنر، بر بالاترین چكاد قرار داشتی".
مرحوم حسن زیرك در رادیو تهران آثاری به ثبت و ضبط رسانید كه اغلب با ساز اساتیدی همچون پرویز یاحقی، حسن كسایی، جلیل شهناز، جهانگیر ملك، احمد عبادی و به سرپرستی زندهیاد مشیر همایون شهردار همراه بود. در خصوص شخصیت هنری حسن زیرك، نظر استاد بیژن كامكار خواننده و نوازنده برتر كشورمان را نیز جویا شدیم كه ایشان هم با اعلام این مطلب كه علاقه زیادی به صدای مرحوم حسن زیرك دارد گفت: "حسن زیرك یكی از برجستگان موسیقی كرد به شمار می آید و خیلی از آهنگهای كردی یا فارسی كه الان به اجرا در میآید الهام گرفته از آثار آن هنرمند است. شهرت و محبوبیت حسن زیرك فقط محدود به مرزهای ایران نیست بلكه در كشورهای اروپایی و تمام نقاط كردنشین جهان امتداد دارد". چندی پیش رییس شورای اسلامی شهر بوكان در گفتوگو با نشریه سیروان (یكی از نشریات محلی استان كردستان) اعلام كرد كه عملیات اجرایی احداث مجتمع توریستی حسن زیرك و همچنین ایجاد خیابان 12 متری به نام وی تا محل آرامگاهش آغاز میشود كه اگر اینچنین باشد باید به مسوولان مربوطه و ذیصلاح منطقه بوكان دستمریزاد گفت. چند سال قبل فیلمی از زندگانی حسن زیرك در شهر سلیمانیه عراق ساخته و تا چند ماه بر پرده سینماهای شهرهای كردستان عراق اكران شد كه در این فیلم گوشه هایی از سختی و مشقتهای این هنرمند اصیل و ارزشمند را در ایران و عراق به نمایش گذاشته بود.
